Trung tâm y tế xã, phường (hay trạm y tế cấp xã theo mô hình tổ chức mới) là tuyến chăm sóc sức khỏe ban đầu, đóng vai trò quan trọng trong hệ thống y tế Việt Nam. Cùng với quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và đổi mới y tế cơ sở, Bộ Y tế đã ban hành nhiều quy định mới về tổ chức, chức năng và hướng dẫn thiết kế nhằm nâng cao chất lượng khám chữa bệnh, phòng chống dịch và chăm sóc sức khỏe cộng đồng
Bài viết dưới đây ThS Nguyễn Hữu Tuyên cùng tổ kỹ thuật chuyên môn sẽ giúp chủ đầu tư, đơn vị tư vấn thiết kế và nhà thầu hiểu rõ các yêu cầu quan trọng khi xây dựng hoặc cải tạo trung tâm y tế xã, phường.
1. Trung tâm y tế xã, phường là gì?
Trung tâm y tế xã, phường là cơ sở y tế tuyến đầu trực tiếp phục vụ người dân tại địa phương. Đây là nơi thực hiện các hoạt động:
- Khám, chữa bệnh ban đầu.
- Quản lý sức khỏe cộng đồng.
- Tiêm chủng mở rộng.
- Chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em.
- Phòng chống dịch bệnh và Quản lý bệnh không lây nhiễm.
- Cấp cứu ban đầu và thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia về y tế.
Theo các quy định mới của Bộ Y tế, mô hình trạm y tế cấp xã được tổ chức theo hướng hiện đại, linh hoạt và có khả năng đáp ứng nhiều tình huống y tế khẩn cấp.
2. Những nguyên tắc quan trọng khi thiết kế Trung tâm y tế xã, phường
Thiết kế không chỉ đáp ứng yêu cầu thẩm mỹ mà còn phải đảm bảo công năng, an toàn và hiệu quả vận hành lâu dài.
Các nguyên tắc chính bao gồm: Phù hợp quy mô dân số phục vụ, đảm bảo thuận tiện cho người dân tiếp cận ngoài ra TT y tế tại khu vực còn đảm bảo được một số tính chất cơ bản như:
- Phân luồng bệnh nhân hợp lý.
- Dễ dàng mở rộng trong tương lai.
- Tiết kiệm năng lượng.
- Thân thiện với môi trường.
- Đảm bảo kiểm soát nhiễm khuẩn.
- Thích ứng với thiên tai và biến đổi khí hậu (cũng cần được quan tâm xem xét)
3. Các khu chức năng bắt buộc
Một trung tâm y tế xã, phường hiện đại thường được bố trí thành nhiều khu chức năng riêng biệt (chúng ta cùng tham khảo sơ đồ phân khu bên dưới).
3. 1. Khu tiếp đón
Đây là nơi đầu tiên người dân, người có nhu cầu khám chữa bệnh, mua thuốc tiếp cận. Bao gồm: Quầy tiếp nhận, Khu chờ, Khu đăng ký khám, Bàn hướng dẫn. Yêu cầu với khu vực này là không gian cần thông thoáng, đủ ánh sáng và thuận tiện cho người cao tuổi, người khuyết tật.
3. 2. Khu khám bệnh
Thông thường bao gồm: Phòng khám đa khoa, phòng khám chuyên khoa, phòng cấp cứu, Phòng sơ cứu. Việc bố trí các phòng khu khám bệnh cần đảm bảo luồng di chuyển ngắn nhất từ khu tiếp nhận.
3. 3. Khu điều trị
Tùy quy mô có thể bố trí: Giường lưu bệnh, Buồng theo dõi, phòng truyền dịch. Khu vực này phải yên tĩnh và thuận tiện cho nhân viên y tế theo dõi.
3.4. Khu xét nghiệm
Có thể bao gồm: Phòng xét nghiệm, Khu lấy mẫu, Kho hóa chất. Đối với khu xét nghiệm cần được tổ chức cách ly tốt đồng thời phải đáp ứng yêu cầu về kiểm soát nhiễm khuẩn.
3.5. Khu dược
Bao gồm: Kho thuốc, quầy cấp phát thuốc, Khu bảo quản vaccine, Kho vật tư y tế. Thiết kế kho thuốc cần chú ý các biện pháp kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm theo quy định.
3.6. Khu hành chính
Khu hành chính thường gồm: Phòng làm việc, phòng họp, phòng trực, khu nghỉ nhân viên. Theo Thông tư 23/2026/TT-BYT về hướng dẫn thiết kế Trạm Y tế xã, phường, đặc khu, khu hành chính (hành chính – tài chính – nhân sự) là một trong những khu chức năng cơ bản và phải được bố trí khoa học để vừa phục vụ công tác quản lý, vừa hạn chế ảnh hưởng đến hoạt động khám chữa bệnh. Các yêu cầu chính đối với khu hành chính gồm:
3.6.1. Vị trí bố trí hợp lý
- Nên đặt gần khu vực tiếp đón hoặc lối vào chính để thuận tiện giao dịch hành chính.
- Tách biệt với khu khám bệnh, điều trị nhằm giảm tiếng ồn và đảm bảo tính riêng tư.
- Có lối kết nối thuận lợi với các khu chuyên môn để hỗ trợ công tác điều hành.
3.6.2. Đảm bảo điều kiện làm việc
Không gian cần đáp ứng:
- Ánh sáng tự nhiên và chiếu sáng nhân tạo đầy đủ.
- Thông gió tốt, đảm bảo môi trường làm việc thoải mái.
- Cách âm tương đối để phục vụ các cuộc họp và trao đổi nghiệp vụ.
- Trang bị đầy đủ điện, mạng LAN, Internet và hạ tầng công nghệ thông tin phục vụ quản lý hồ sơ điện tử.
4. Thiết kế giao thông nội bộ
Đây là nội dung thường bị bỏ qua nhưng ảnh hưởng lớn đến hiệu quả vận hành. Các luồng giao thông nên được tách biệt: Người bệnh với nhân viên y tế các yêu tố cần phân luồng khác như thuốc và vật tư, rác thải y tế đặc biệt là phân luông ưu tiên cho xe cấp cứu. Việc phân luồng giúp hạn chế lây nhiễm chéo và tăng hiệu quả hoạt động của cơ sở.
5. Hệ thống hạ tầng kỹ thuật cần lưu ý
Một trung tâm y tế hiện đại phải có đầy đủ các hệ thống sau:
+ Cấp nước (Nguồn nước ổn định, có bể nước sạch dự trữ, đảm bảo chất lượng nước sinh hoạt, nước tinh khiết, nước sử dụng cho các mục đích khác nhau trong cơ sở)
+ Cấp điện: Điện lưới, cần được trang bị máy phát điện dự phòng, UPS cho thiết bị quan trọng
+ Điều hòa thông gió đảm bảo: Không khí sạch, giảm nguy cơ lây nhiễm đồng thời tiết kiệm năng lượng
+ Hệ thống khí y tế : Đối với các cơ sở có quy mô lớn hơn cần bố trí hệ thống khí y tế phù hợp.
6. Thiết kế hệ thống xử lý nước thải
Hệ thống xử lý nước thải là một hạng mục bắt buộc trong thiết kế trung tâm y tế xã, phường nhằm bảo đảm an toàn môi trường và sức khỏe cộng đồng. Nước thải y tế phát sinh từ các khu khám bệnh, phòng xét nghiệm, khu điều trị, nhà vệ sinh, phòng tiêm chủng và khu vệ sinh dụng cụ thường chứa vi sinh vật gây bệnh, hóa chất, dược phẩm, chất hữu cơ và nhiều tác nhân ô nhiễm khác. Nếu không được thu gom và xử lý đúng quy trình trước khi xả ra môi trường, các chất ô nhiễm này có thể làm ô nhiễm nguồn nước mặt, nước ngầm, phát tán mầm bệnh và gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái cũng như sức khỏe của người dân.
Bên cạnh yêu cầu bảo vệ môi trường, việc đầu tư hệ thống xử lý nước thải còn là điều kiện để công trình đáp ứng các quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường và các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia đối với nước thải y tế. Một hệ thống được thiết kế phù hợp sẽ giúp nước thải sau xử lý đạt quy chuẩn xả thải, giảm chi phí vận hành, hạn chế sự cố môi trường và nâng cao tuổi thọ công trình. Hiện nay, nhiều trung tâm y tế ưu tiên sử dụng các module xử lý nước thải hợp khối với công nghệ AAO, MBBR hoặc MBR nhờ ưu điểm thi công nhanh, tiết kiệm diện tích, vận hành tự động và dễ dàng nâng cấp khi quy mô khám chữa bệnh tăng trong tương lai.
Nước thải phát sinh từ: Phòng khám, Phòng xét nghiệm, Nhà vệ sinh, Khu điều trị, Khu rửa dụng cụ đều phải được thu gom riêng và xử lý đạt quy chuẩn trước khi xả ra môi trường.
Hiện nay nhiều chủ đầu tư ưu tiên sử dụng: Module xử lý nước thải hợp khối, Công nghệ AAO, MBBR hay Công nghệ sinh học kết hợp khử trùng.
7. Hệ thống quản lý chất thải y tế
Đây là một hạng mục rất quan trọng trong mỗi cơ sở y tế; tTeo quy định, trung tâm y tế phải bố trí riêng: Khu lưu giữ chất thải y tế nguy hại; Chất thải lây nhiễm, chất thải sinh hoạt và kho hóa chất. Các khu vực này phải tách biệt với khu khám chữa bệnh nhằm bảo đảm vệ sinh và an toàn môi trường.
>>>> Xem thêm chi tiết về các thiết bị chậu rửa tiệt trùng trong y tế
8. Những quy định cần đặc biệt chú ý
Khi thiết kế hoặc cải tạo trung tâm y tế xã, phường, chủ đầu tư cần lưu ý:
Tuân thủ hướng dẫn thiết kế mới của Bộ Y tế theo Số: 23/2026/TT-BYT ngày 29 tháng 6 năm 2026 về việc Hướng dẫn thiết kế Trung tâm y tế xã, phường, khu chế xuất (Chi tiết).
Tuần thủ các quy định về quản lý chất thải y tế theo Thông tư số: 20/2021/TT-BYT
Ngoài ra:
- Thiết kế cần tính toán phù hợp chức năng, nhiệm vụ được phê duyệt.
- Đáp ứng tiêu chuẩn diện tích sử dụng.
- Thiết kế linh hoạt để có thể mở rộng.
- Bảo đảm khả năng ứng phó thiên tai.
- Tiết kiệm năng lượng.
- Đảm bảo an toàn cháy nổ.
- Bố trí lối tiếp cận cho người khuyết tật.
- Tuân thủ quy định về môi trường và xử lý nước thải.
- Lựa chọn thiết bị y tế phù hợp với danh mục được hướng dẫn.
9. Xu hướng thiết kế trung tâm y tế trong giai đoạn mới
Các công trình y tế hiện nay hướng đến mô hình:
- Thiết kế xanh, tiết kiệm năng lượng.
- Chuyển đổi số và quản lý thông minh.
- Hạ tầng linh hoạt.
- Kiểm soát nhiễm khuẩn hiệu quả.
- Dễ bảo trì và nâng cấp.
Bên cạnh đó, việc tích hợp các hệ thống xử lý nước thải, xử lý khí thải và quản lý chất thải y tế ngay từ giai đoạn thiết kế giúp công trình đáp ứng yêu cầu pháp lý, giảm chi phí vận hành và bảo vệ môi trường.
10. Kết luận
Trung tâm y tế xã, phường là mắt xích quan trọng trong hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu. Một thiết kế khoa học không chỉ đáp ứng đầy đủ các quy định của Bộ Y tế mà còn nâng cao hiệu quả khám chữa bệnh, tối ưu chi phí vận hành và tạo môi trường an toàn cho người bệnh cũng như nhân viên y tế.
Đối với các dự án xây mới hoặc cải tạo trong năm 2026 và các năm tiếp theo, chủ đầu tư nên cập nhật đầy đủ các hướng dẫn thiết kế mới nhất của Bộ Y tế, đồng thời chú trọng các hạng mục hạ tầng kỹ thuật như cấp điện, cấp nước, xử lý nước thải y tế, quản lý chất thải nguy hại và khả năng mở rộng trong tương lai. Điều này sẽ giúp công trình vận hành ổn định, đáp ứng yêu cầu chuyên môn và phát triển bền vững.
Liên hệ với tổ kỹ thuật chuyên môn nhận mẫu thiết kế TTYT xã, phường, đặc khu hãy liên hệ ngày với Holine của chúng tôi 0819886989 để được hỗ trợ nhanh nhất.
11. FAQ – 10 câu hỏi thường gặp về thiết kế Trung tâm y tế xã, phường, đặc khu
1. Thiết kế trung tâm y tế xã, phường, đặc khu cần tuân thủ những quy định nào?
Việc thiết kế phải tuân thủ các quy định của Bộ Y tế về hướng dẫn thiết kế trạm y tế xã, phường, đặc khu; các quy chuẩn, tiêu chuẩn xây dựng hiện hành, quy định về phòng cháy chữa cháy, tiếp cận cho người khuyết tật, bảo vệ môi trường và các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia liên quan đến công trình y tế.
2. Trung tâm y tế xã, phường cần bố trí những khu chức năng nào?
Một trung tâm y tế đạt chuẩn thường bao gồm các khu chức năng như: khu tiếp đón, khu khám bệnh, khu điều trị, khu cấp cứu, khu tiêm chủng, khu xét nghiệm, khu dược, khu hành chính, khu lưu giữ chất thải y tế, hệ thống xử lý nước thải, khu kỹ thuật và các công trình phụ trợ. Việc phân khu hợp lý giúp tối ưu quy trình khám chữa bệnh và hạn chế lây nhiễm chéo.
3. Vì sao cần phân luồng giao thông trong công trình y tế?
Phân luồng giao thông giúp tách biệt đường đi của người bệnh, nhân viên y tế, khách đến làm việc, vật tư y tế và chất thải nguy hại. Điều này góp phần giảm nguy cơ lây nhiễm, nâng cao hiệu quả vận hành và đảm bảo an toàn trong quá trình khám chữa bệnh.
4. Hệ thống xử lý nước thải có bắt buộc phải đầu tư không?
Có. Mọi trung tâm y tế đều phải thu gom và xử lý nước thải phát sinh trước khi xả ra môi trường. Hệ thống xử lý nước thải cần được thiết kế phù hợp với lưu lượng và đặc tính nước thải y tế, đảm bảo nước sau xử lý đạt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia trước khi xả thải.
5. Nên lựa chọn công nghệ xử lý nước thải nào cho trung tâm y tế?
Tùy theo quy mô và lưu lượng nước thải, chủ đầu tư có thể lựa chọn các công nghệ như AAO, MBBR, MBR hoặc module xử lý nước thải hợp khối. Các công nghệ này có ưu điểm là xử lý hiệu quả, tiết kiệm diện tích, vận hành ổn định và dễ dàng mở rộng công suất khi cần thiết.
6. Thiết kế trung tâm y tế cần chú ý những yếu tố nào để kiểm soát nhiễm khuẩn?
Công trình cần bố trí khu sạch và khu bẩn riêng biệt, đảm bảo thông gió, chiếu sáng, vật liệu hoàn thiện dễ vệ sinh, đồng thời thiết kế hệ thống thu gom chất thải, nước thải và lối di chuyển hợp lý nhằm giảm nguy cơ lây nhiễm trong quá trình hoạt động.
7. Trung tâm y tế có cần dự phòng khả năng mở rộng trong tương lai không?
Có. Khi thiết kế cần tính đến khả năng tăng dân số, mở rộng quy mô khám chữa bệnh và bổ sung trang thiết bị y tế. Việc quy hoạch linh hoạt sẽ giúp giảm chi phí cải tạo và đảm bảo công trình đáp ứng nhu cầu lâu dài.
8. Những hệ thống kỹ thuật nào là bắt buộc trong trung tâm y tế?
Ngoài hệ thống cấp điện, cấp nước và thoát nước, công trình cần có hệ thống thông gió, điều hòa không khí, chống sét, phòng cháy chữa cháy, cấp điện dự phòng, công nghệ thông tin, khí y tế (nếu cần), xử lý nước thải và khu lưu giữ chất thải y tế theo đúng quy định.
9. Thiết kế trung tâm y tế theo hướng xanh mang lại lợi ích gì?
Thiết kế xanh giúp tận dụng ánh sáng và thông gió tự nhiên, giảm tiêu thụ điện năng, tiết kiệm chi phí vận hành, tạo môi trường khám chữa bệnh thân thiện và góp phần bảo vệ môi trường. Đây cũng là xu hướng được khuyến khích trong các công trình y tế hiện đại.
10. Đơn vị thiết kế cần có kinh nghiệm gì khi thực hiện dự án trung tâm y tế?
Đơn vị tư vấn nên có kinh nghiệm thiết kế công trình y tế, am hiểu các quy chuẩn chuyên ngành, quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn, hệ thống xử lý nước thải y tế và hạ tầng kỹ thuật. Đồng thời, cần phối hợp chặt chẽ với chủ đầu tư và các đơn vị chuyên môn để đảm bảo công trình đáp ứng yêu cầu pháp lý, công năng sử dụng và vận hành hiệu quả trong suốt vòng đời dự án