Theo dữ liệu của Liên hợp quốc về Mục tiêu Phát triển bền vững, tỷ lệ dòng nước thải sinh hoạt được xử lý an toàn tại Việt Nam đạt khoảng 40,8% vào năm 2024. 

Khi lựa chọn công nghệ, cần căn cứ vào lưu lượng trung bình, lưu lượng giờ cao điểm, tải lượng BOD, COD, TSS, nitơ, phốt pho, yêu cầu xả thải và điều kiện vận hành thực tế. Không nên chỉ lựa chọn theo công suất danh nghĩa hoặc chi phí đầu tư ban đầu.

4.2. Tăng cường kiểm soát nước thải tại nguồn

Các doanh nghiệp cần thực hiện kiểm kê nguồn phát sinh nước thải, đánh giá tải lượng ô nhiễm và xây dựng quy trình quản lý phù hợp với đặc điểm sản xuất. Đối với các ngành có nguy cơ ô nhiễm cao, cần phân luồng nước thải theo từng công đoạn để lựa chọn phương pháp xử lý phù hợp.

Cần chú trọng các giải pháp giảm thiểu ô nhiễm trước xử lý như:

• Thu hồi dầu mỡ, hóa chất và nguyên liệu có khả năng tái sử dụng.

• Tách riêng nước mưa và nước thải để tránh quá tải hệ thống.

• Tối ưu hóa quy trình sản xuất, hạn chế lượng nước sử dụng và chất thải phát sinh.

• Kiểm soát tải lượng đầu vào, tránh xả thải đột biến làm ảnh hưởng đến hệ thống xử lý sinh học.

Đối với khu công nghiệp, việc xây dựng hệ thống xử lý tập trung cần đi kèm với kiểm soát chất lượng nước thải từ từng doanh nghiệp thứ cấp, bảo đảm hệ thống hoạt động ổn định và đáp ứng yêu cầu môi trường.

4.3. Tăng cường quan trắc và ứng dụng công nghệ số

Quan trắc môi trường đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm những dấu hiệu suy giảm chất lượng nguồn nước. Cần xây dựng mạng lưới quan trắc tại các khu vực có nguy cơ ô nhiễm cao, đặc biệt là khu công nghiệp, khu dân cư đông đúc và các lưu vực sông chịu áp lực lớn.

Việc ứng dụng cảm biến, hệ thống giám sát tự động và nền tảng quản lý dữ liệu có thể giúp theo dõi các thông số như pH, nhiệt độ, độ đục, DO, COD và lưu lượng. Tùy theo yêu cầu pháp lý và đặc điểm nguồn thải, cần lựa chọn các thông số giám sát phù hợp.

Dữ liệu quan trắc nên được kết nối với hệ thống quản lý, phân tích xu hướng và cảnh báo khi phát hiện các dấu hiệu bất thường. Tuy nhiên, thiết bị tự động cần được hiệu chuẩn, bảo dưỡng định kỳ và đối chứng bằng phương pháp phân tích phù hợp để bảo đảm độ tin cậy.

4.4. Hoàn thiện công tác quản lý và thực thi pháp luật

Cơ quan quản lý cần tăng cường kiểm tra các nguồn thải có nguy cơ gây ô nhiễm cao, giám sát việc tuân thủ giấy phép môi trường và xử lý nghiêm những hành vi vi phạm theo quy định.

Bên cạnh công tác thanh tra, cần nâng cao chất lượng quy hoạch tài nguyên nước, xác định sức chịu tải của nguồn tiếp nhận và kiểm soát tổng tải lượng ô nhiễm theo lưu vực. Những khu vực có chất lượng nước suy giảm cần được ưu tiên nguồn lực để cải thiện.

Cần công khai thông tin môi trường ở mức phù hợp, tạo điều kiện để cộng đồng tham gia giám sát và phản ánh các sự cố. Việc phối hợp giữa cơ quan tài nguyên môi trường, chính quyền địa phương, đơn vị cấp nước và doanh nghiệp sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý.

4.5. Phục hồi sông, hồ và các hệ sinh thái thủy sinh

Bên cạnh việc kiểm soát nguồn thải, cần triển khai các chương trình phục hồi những khu vực nguồn nước đã bị suy thoái. Các hoạt động có thể bao gồm thu gom rác, nạo vét có kiểm soát, khôi phục thảm thực vật ven bờ, bảo vệ vùng đất ngập nước và cải thiện dòng chảy môi trường.

Việc nạo vét bùn đáy chỉ nên được thực hiện sau khi đánh giá thành phần, mức độ ô nhiễm và phương án quản lý bùn. Nếu không kiểm soát đúng kỹ thuật, quá trình nạo vét có thể làm phát tán chất ô nhiễm trở lại môi trường nước.

Đối với các lưu vực sông có nhiều nguồn thải, cần kết hợp giải pháp công trình với giải pháp sinh thái. Việc phục hồi vùng đệm ven sông và bảo vệ các hệ sinh thái tự nhiên có thể hỗ trợ điều tiết dòng chảy, giữ lại một phần chất ô nhiễm và nâng cao khả năng chống chịu của môi trường.

4.6. Nâng cao ý thức và trách nhiệm của cộng đồng

Bảo vệ nguồn nước không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý và doanh nghiệp mà còn cần sự tham gia thường xuyên của mỗi người dân.

Mỗi gia đình cần hạn chế đổ dầu mỡ, hóa chất tẩy rửa đậm đặc, thuốc và rác thải xuống cống thoát nước. Việc tiết kiệm nước, phân loại rác, hạn chế nhựa dùng một lần và duy trì vệ sinh khu vực sinh sống cũng góp phần giảm áp lực lên hệ thống thoát nước.

Nhà trường có thể lồng ghép nội dung bảo vệ tài nguyên nước vào các hoạt động giáo dục, tổ chức chương trình làm sạch kênh, rạch và hướng dẫn học sinh thực hiện các hành động thiết thực. Các tổ chức cộng đồng nên tham gia giám sát, phản ánh tình trạng xả thải trái phép và hỗ trợ tuyên truyền tại địa phương.

5. Định hướng và lộ trình thực hiện các giải pháp

Để các giải pháp mang lại hiệu quả thực chất, cần có lộ trình triển khai rõ ràng, gắn với nguồn lực tài chính và trách nhiệm của từng chủ thể.

Để đánh giá hiệu quả, cần sử dụng những chỉ số có thể đo lường được như tỷ lệ nước thải được thu gom, tỷ lệ nước thải xử lý đạt yêu cầu, mức độ tuân thủ quy chuẩn, chất lượng nước tại các điểm quan trắc và tỷ lệ sự cố môi trường được xử lý đúng thời hạn.

Đặc biệt, cần phân bổ nguồn lực theo mức độ rủi ro thay vì đầu tư dàn trải. Những khu vực có mật độ dân cư cao, nguồn thải lớn hoặc nguồn nước có vai trò quan trọng đối với cấp nước sinh hoạt nên được ưu tiên trong kế hoạch kiểm soát ô nhiễm.

6. Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ nguồn nước

Để đạt được những chuyển biến bền vững, cần tập trung vào bốn nhóm kiến nghị chính:

• Đối với Nhà nước: Hoàn thiện quy hoạch thoát nước và xử lý nước thải, tăng cường thực thi pháp luật, ưu tiên ngân sách cho những khu vực có nguy cơ ô nhiễm cao và khuyến khích đầu tư tư nhân vào hạ tầng môi trường.

• Đối với doanh nghiệp: Chủ động đầu tư công nghệ phù hợp, xây dựng quy trình vận hành chuẩn, đào tạo nhân sự và duy trì ngân sách bảo dưỡng hệ thống xử lý nước thải.

• Đối với các cơ sở giáo dục và tổ chức xã hội: Tăng cường giáo dục môi trường, tổ chức hoạt động cộng đồng và xây dựng các mô hình sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả.

• Đối với người dân: Thay đổi thói quen sinh hoạt, không xả chất thải trực tiếp xuống nguồn nước và tích cực tham gia các chương trình bảo vệ môi trường tại địa phương.

7. Kết luận: Bảo vệ nguồn nước là trách nhiệm chung của toàn xã hội

Ô nhiễm nguồn nước là vấn đề môi trường có tính liên ngành, liên vùng và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống cũng như sự phát triển kinh tế. Những số liệu về tỷ lệ xử lý nước thải sinh hoạt, tình trạng hạ tầng tại các đô thị và nguy cơ thiệt hại kinh tế cho thấy việc kiểm soát ô nhiễm cần được thực hiện một cách chủ động, liên tục và có trọng tâm.

Giải quyết vấn đề này không thể chỉ dựa vào việc xây dựng thêm các công trình xử lý nước thải, mà cần kết hợp đồng bộ giữa kiểm soát nguồn thải, đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả quản lý, phục hồi hệ sinh thái và thay đổi hành vi cộng đồng.

Đặc biệt, đầu tư cho hệ thống xử lý nước thải cần được xem là một phần thiết yếu của hạ tầng phát triển, không chỉ là khoản chi phí để đáp ứng yêu cầu môi trường. Khi doanh nghiệp chủ động giảm phát thải, chính quyền quản lý hiệu quả và người dân có ý thức bảo vệ nguồn nước, những kết quả tích cực mới có thể được duy trì lâu dài.

Bảo vệ nguồn nước hôm nay chính là bảo vệ sức khỏe cộng đồng, duy trì hệ sinh thái và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của các thế hệ mai sau.